Attica maakt meer dan Retsina

Als wijnprofessional denk je bij Griekenland misschien direct aan Santorini en haar minerale Assyrtiko, of aan de robuuste Agiorgitiko uit Nemea. Attica, de regio rondom Athene, komt in die gedachte zelden als eerste. En als de regio al ter sprake komt, is het in de context van Retsina: de harsachtige, traditionele wijn die generaties toeristen op het terras dronken en net zoveel keren teruggezet hebben.

Maar Attica van nu is een ander verhaal. Een nieuwe generatie wijnmakers heeft de afgelopen decennia werk gemaakt van de herontdekking van inheemse rassen, de modernisering van kelders en een eerlijkere uitdrukking van het unieke Attische terroir. Het resultaat zijn wijnen die ver uitstijgen boven het vakantie-imago en die op internationale wijnkaarten steeds vaker een verdiende plek veroveren.

Voor de horecaprofessional of wijnkoper die wil onderscheiden: Attica biedt wat weinig andere regio's kunnen geven — een wijngeschiedenis van meer dan drieduizend jaar, inheemse druivenrassen die nergens anders groeien en een ligging op metroafstand van een van de meest bezochte steden van Europa.

Geografie en klimaat

Attica beslaat het schiereiland ten zuiden en oosten van Athene, begrensd in het noorden door het Parnes-gebergte, in het oosten door de Egeïsche Zee en in het zuiden door Kaap Sounion. De regio omvat naast Athene de subzones Mesogaia — de binnenlanden richting het vliegveld en de kust van Spata — en Noord-Attica, waar de hoogten van het Parnasgebergte voor merkbaar koelere microklimaten zorgen.

Het klimaat is uitgesproken mediterraan: hete, droge zomers, milde winters en een van de hoogste aantallen zonuren per jaar in heel Europa. Regenval is schaars en concentreert zich in de wintermaanden. Dat stelt bijzondere eisen aan de druivenrassen: alleen variëteiten met een van nature goede droogteresistentie overleven hier comfortabel en produceren jaar na jaar stabiele kwaliteit.

Wat Attica reddt van de hitte is tweeledig. Ten eerste de Egeïsche zeebries die 's middags en 's avonds over de wijngaarden trekt, de temperatuur matigt en aromatische frisheid in de druiven bewaart. Ten tweede de hoogteverschillen: wijngaarden hoger in de heuvels van Noord-Attica en op de flanken van de bergketens rondom de vlakte profiteren van significant lagere nachttemperaturen, wat zuurgraad opbouwt en de rijping vertraagt op een manier die in de wijnen direct merkbaar is.

Mesogaia: de vlakte van Attica

De vlakte van Mesogaia, het gebied tussen Athene en de oostkust, rondom Spata en Markopoulo, is het historische hart van de Attische wijnbouw. Hier staat het merendeel van de wijngaarden, hier groeide de Savatiano al lang voor de komst van de moderne wijntechnologie en hier wordt vandaag de dag het grootste volume Attische wijn geproduceerd. De bodems zijn kalkhoudend en stenig, de zon is intens en de briesjes van de Egeïsche kust zijn op korte afstand voelbaar.

Terroir: bodem en microklimaten

De bodemsamenstelling van Attica varieert per subzone, maar een constante is de kalkrijke ondergrond die door de regio loopt. Kalksteen reguleert de waterhuishouding, cruciaal in een droog klimaat en geeft de wijnen een gespierde mineraliteit die in de beste Savatiano-wijnen herkenbaar naar voren komt.

In Mesogaia zijn de bodems overwegend kalkhoudend met klei en steen, licht en arm van samenstelling, wat lage opbrengsten en geconcentreerde druiven in de hand werkt. In Noord-Attica neemt het klei- en leemgehalte toe naarmate je de bergflanken oploopt, met meer waterretentie en koelere temperaturen als gevolg. Op de hoogste locaties boven de 300 meter ontstaan microklimaten die qua druivenrijping meer weg hebben van Centraal-Griekenland dan van de Atheense kustzone.

De alluviale bodems dichter bij de zee zijn minder interessant voor topkwaliteit, maar leveren toegankelijke, toegewijde dagelijkse wijnen van goede prijs-kwaliteitsverhouding — een categorie die in de horeca zijn eigen functie heeft.

Appellation en wijngebied

Attica valt als regio onder de Vinho Regional-equivalent van Griekenland: de Topikos Oinos, oftewel de geografische aanduiding. Binnen de regio bestaat de PDO Savatiano van Attica als beschermde oorsprongsbenaming voor witte wijnen op basis van Savatiano, het historische ankerras van de streek. Producenten die met andere inheemse rassen werken of buiten de PDO-kaders willen werken, bottelen vaak onder de Topikos Oinos Attikis-aanduiding, die meer flexibiliteit geeft voor blends en nieuwere aanplant.

De trend onder kwaliteitsgerichte producenten is duidelijk: minder focus op appellation-regels, meer focus op terroir-expressie en rasidentiteit. Dat maakt de etiketten van Attische topwijnen soms uitdagender te lezen, maar de inhoud van de fles des te interessanter.

Druivenrassen: inheems en bijzonder

Griekenland telt meer dan 300 inheemse druivenrassen, waarvan de meeste nergens anders ter wereld groeien. Attica heeft haar eigen kernidentiteit van rassen die direct verbonden zijn aan het Attische landschap.

Witte druiven

Savatiano is het meest aangeplante witte ras van Griekenland en het historische hart van de Attische wijnbouw. Lang ondergewaardeerd als grondstof voor Retsina, maar in de handen van de nieuwe generatie wijnmakers een druif van verrassende veelzijdigheid. Onder gecontroleerde, koele gisting geeft Savatiano frisse aroma's van groene appel en limoen met een lichte kruidige ondertoon. Op eikenhout gerijpt ontwikkelt hij een romiger, complexer profiel met meer textuur en diepgang. De druif is van nature droogteresistent en bewaart zelfs in hete zomers een behoorlijke zuurgraad — een eigenschap die hem bij uitstek geschikt maakt voor het Attische klimaat.

Malagousia is de aromatische revelatie van de moderne Griekse wijnbouw. Decennialang vrijwel uitgestorven, herontdekt in de jaren tachtig en sindsdien uitgegroeid tot een van de meest gewaardeerde witte rassen van Griekenland. Het profiel is bloemig en expressief: rozen, jasmijn, witte perzik, een vleugje citrus. In Noord-Attica, op hogere locaties met koelere nachten, behoudt Malagousia haar aromatische intensiteit en bouwt tegelijkertijd voldoende zuurgraad op voor een elegante, langere afdronk.

Rode druiven

Agiorgitiko is het koninklijke rode ras van Griekenland, thuis in Nemea op de Peloponnesos maar ook in de wijngaarden van Attica aangeplant door producenten die het beste van twee regio's willen combineren. De wijnen zijn vol, rijk aan rood en zwart fruit, met een aangenaam tannineprofiel en een goede rijpingscapaciteit. Agiorgitiko wordt weleens vergeleken met Merlot in toegankelijkheid, maar heeft een eigenheid die duidelijk Grieks is: kers, kruiden, een lichte hartsige ondertoon.

Mandilaria is een minder bekend maar karaktervol rood inheems ras, van origine uit de eilanden van de Egeïsche Zee maar ook op het vasteland aangeplant. Diepe kleur, stevige tannines, een kruidig en licht pittig profiel. In blends voegt Mandilaria structuur en kleurdiepte toe; als monovariëtale wijn is het een uitdager die de nieuwsgierige wijnkoper beloont.

Retsina: het erfgoed begrijpen

Geen blog over Attica is compleet zonder Retsina eerlijk te bespreken. De wijn is onlosmakelijk verbonden met de regio en heeft tegelijkertijd het imago van Attische wijnen jarenlang bepaald — niet altijd in positieve zin.

Retsina is een van de oudste wijnstijlen ter wereld. De toevoeging van dennenhars aan wijn gaat terug op de Oudheid, toen hars gebruikt werd om amforen te dichten en wijn te conserveren op lange zeereizen. De smaak, harsachtig, licht bitter, kruidig, is voor de ongeoefende een aanpassing, maar voor wie de stijl begrijpt een fascinerend historisch document in een glas.

De beste moderne Retsina-producenten, waaronder Markou Vineyards, maken de stijl met Savatiano als basis en doseren de dennenhars met precisie. Het resultaat is geen grove, oxiderend-zoete vakantiewijn maar een aromatische, frisse en duidelijk karaktervolle wijn met een diepte die recht doet aan zijn drieduizend jaar oude erfgoed. Retsina op de wijnkaart is een gespreksstarter van formaat — mits de juiste fles gekozen wordt.

Markou Vineyards: onze producer in Attica

Van alle producenten die wij bij Halfes vertegenwoordigen, is Markou Vineyards het levende bewijs dat Attica ver meer is dan zijn reputatie.

Het wijnhuis — in het Grieks Αμπελώνες Μάρκου — ligt in Spata, in de vlakte van Mesogaia, op zo'n vijftien minuten lopen van het eindpunt van de Atheense metrolijn richting het vliegveld. Het is een familiebedrijf in de vierde generatie: Vasilis en Maria Markou runnen het domein samen met hun neven en voeren daarmee een lijn voort die begon bij hun grootvader Spyros, die begon met het maken van Retsina van een kleine wijngaard.

Vasilis en Maria wilden een nieuwe richting inslaan. Nieuwe labels, een modernere wijnstijl, maar zonder de wortels los te laten. Ze maken zo'n 180.000 flessen per jaar op 50 hectare eigen wijngaard, een schaal die serieuze productie mogelijk maakt zonder de familiale focus op kwaliteit en authenticiteit op te geven. De wijngaarden bevinden zich in Spata en voor de rode wijnen, deels in Nemea, waar de Agiorgitiko zijn thuisbasis heeft.

De focus ligt op inheemse Griekse rassen: Savatiano, Malagousia, Agiorgitiko en Mandilaria. De wijnbouw is biologisch, in conversie. Dat laatste is geen marketingkeuze maar een serieuze overtuiging: de kalkrijke, arme bodems van Mesogaia lenen zich uitstekend voor biologische teelt, en Vasilis en Maria investeren bewust in de gezondheid van de bodem op de lange termijn.

"Het fijne van dit wijnhuis is dat je er vanuit het centrum van Athene zo bent. Je pakt de metro naar het vliegveld en bij de laatste halte van de stad stap je uit. Na 15 minuten lopen ben je bij het Wijnmuseum van Markou. Nu is 14 uur 's middags met 36 graden misschien niet het meest ideale moment voor een looptocht van 15 minuten. Ik heb er onwijs genoten. Ik proefde niet alleen de wijnen, maar leerde vooral waarom we Griekse rode en witte wijnen, zeker uit Athene, helemaal niet kennen. We aten fruits de mer in een typisch wit Grieks restaurant met blauwe luiken aan de zee. Next leven Greece." — Jasper Smit

Lees meer over Markou Vineyards op halfes.nl/pages/markou-vineyards.

Spijs-en-wijn combinaties

De Griekse keuken en de wijnen van Attica zijn eeuwenlang samen geëvolueerd. De combinaties liggen voor de hand, maar verdienen een bewuste plek op de wijnkaart.

Wit

Savatiano past uitstekend bij gegrilde zeevruchten, octopus met olijfolie en citroen, Griekse salades en lichte meze. De versie op eikenhout combineert mooi met romige kazen als feta in olijfolie, gevogelte of licht gekruide gerechten met olijven en tomaat. Malagousia werkt bijzonder goed bij geuriger bereide gerechten: gegrilde groenten met kruiden, lichte pasta's met geitenkaas of een bord gemengde hors-d'oeuvres.

Rood

Agiorgitiko is de vanzelfsprekende keuze bij gegrild lamsvlees, moussaka, gestoofd vlees met tomaat en kaneel en oude harde kazen als Kefalograviera. De lichtere, jonge stijlen passen ook goed bij mediterrane pasta's of een goed gevulde meze-tafel. Mandilaria-blends vragen om iets robuuster: stoofvlees, gegrild rood vlees, wild.

Retsina

Retsina verdient een heroverweging op de moderne wijnkaart. De beste stijlen van Markou werken uitstekend bij gefrituurde zeevruchten, kalamari, licht gepekeld of gemarineerd eten en — verrassend maar zeer geslaagd — bij Aziatisch geïnspireerde gerechten met citroengras of gember. De harsige kruidigheid van de wijn snijdt door vet en vormt een contrast dat het eten levendiger maakt.