Geen druif vertelt het verhaal van Portugal beter dan de Touriga Nacional. Hij staat aan de basis van de beste portwijnen die er bestaan en levert tegelijk steeds vaker droge rode wijnen die zich kunnen meten met de grote namen uit Bordeaux of Toscane. Wie de Portugese wijnbouw wil begrijpen, begint bij deze druif. In dit artikel duiken we diep in de geschiedenis, de kenmerken, de smaak en de beste regio's van de Touriga Nacional.
Wat is Touriga Nacional?
Touriga Nacional is een blauwe druivensoort die wordt gezien als de belangrijkste en meest gewaardeerde inheemse druif van Portugal. De druif levert wijnen met een diepe, bijna ondoorzichtige kleur, krachtige tannines en een ongewoon intens aromaprofiel van zwarte bessen, viooltjes en kruiden. Touriga Nacional is een van de zes druiven die gebruikt mogen worden voor het maken van port, en wordt binnen die blend doorgaans gezien als de belangrijkste smaakgever, ondanks dat het aandeel in de aanplant relatief klein is.
Naast zijn rol in port wordt de druif steeds vaker solo of in kleine blends ingezet voor droge rode wijn. Die ontwikkeling is relatief recent: lange tijd kozen wijnboeren voor productievere druiven, simpelweg omdat Touriga Nacional weinig opbrengst geeft. Pas toen de kwaliteit van de druif breder werd erkend, begon de echte opmars als tafelwijn.
Herkomst en geschiedenis
De oorsprong van Touriga Nacional ligt in de Dão regio, in het hart van Centraal Portugal. De druif werd voor het eerst beschreven in achttienhonderdtweeentwintig en is genoemd naar het gelijknamige dorpje Touriga, hoewel ook de naam van het dorp Mortágua aan de vroege geschiedenis van de druif wordt verbonden. In de Dão was deze druif halverwege de negentiende eeuw al goed voor nagenoeg de gehele aanplant van blauwe druiven.
Dat de Douro vandaag de dag wordt gezien als het belangrijkste podium voor Touriga Nacional ligt soms een beetje gevoelig bij producenten uit de Dão, die liever zien dat de oorsprong van hun druif wordt erkend. Toch is het niet vreemd dat de Douro met de druif aan de haal ging: de combinatie van leisteenbodems, steile terrassen en een warm, droog klimaat bleek perfect te passen bij wat Touriga Nacional nodig heeft om tot volle bloei te komen.
In de twintigste eeuw verdween de druif bijna van het toneel. De lage opbrengst maakte hem economisch minder aantrekkijk dan productievere rassen, en veel wijnboeren schakelden over. Pas toen de kwaliteit van de druif opnieuw werd ontdekt, met name door producenten die op zoek waren naar meer karakter en complexiteit in hun wijnen, kwam Touriga Nacional terug van de rand van de vergetelheid. Tegenwoordig groeit de aanplant weer stevig, zowel in Portugal als daarbuiten.
Wat de geschiedenis van de druif extra interessant maakt is de afkomst op DNA niveau. Onderzoek heeft uitgewezen dat Touriga Nacional samen met de Marufo druif de bekende Touriga Franca heeft voortgebracht, en dat de druif genetisch nauw verwant is aan de Rufete, een druif uit de regio Castelo Branco in het zuidoosten van Portugal.
Kenmerken van de druif
Touriga Nacional is wat wijnbouwers een veeleisende druif noemen, en dat is in alle opzichten terecht. De tros is klein, cilindrisch tot conisch van vorm en redelijk compact. De bessen zelf zijn ook klein, met een dikke schil. Die combinatie van kleine bessen en dikke schillen is precies waarom de wijn zo'n intense kleur en concentratie krijgt: er is simpelweg veel schil ten opzichte van het sap.
Diezelfde dikke schil maakt de druif relatief goed bestand tegen schimmelziekten zoals meeldauw, maar de compacte trossen kunnen in vochtige omstandigheden wel gevoelig zijn voor rot. De plant zelf heeft een halfkruipende groeiwijze met een gemiddelde tot hoge vitaliteit, wat in de wijngaard nogal wat aandacht vraagt. Touriga Nacional loopt vroeg uit, waardoor hij gevoelig is voor nachtvorst in het voorjaar, en rijpt relatief laat, wat een lang en warm groeiseizoen vereist om volledige fenolische rijpheid te bereiken.
De opbrengst is laag, vaak beduidend lager dan bij meer courante druivensoorten. In kwaliteitsgerichte wijngaarden wordt vaak bewust nog verder ingegrepen, met groene oogst en stevige snoei, om de concentratie in de uiteindelijke wijn te maximaliseren. Het is precies deze combinatie van lage opbrengst en hoge concentratie die Touriga Nacional zijn reputatie als kwaliteitsdruif heeft gegeven.
Smaken van de Touriga Nacional
Wijnen gemaakt van Touriga Nacional zijn herkenbaar aan hun diepe, bijna ondoorzichtige kleur. Het aromaprofiel is uitgesproken en gelaagd: denk aan zwarte bessen, bosbes, blauwe pruim en braam, gecombineerd met florale tonen van viooltjes. Daar komen vaak kruidige accenten bij zoals zwarte peper, laurier en soms een vleugje eucalyptus of rozemarijn, afhankelijk van de regio en de wijnmaker.
In de mond valt vooral de structuur op. De tannines zijn stevig en krachtig, maar bij een goed gemaakte wijn ook fijn van textuur. De zuurgraad is van nature hoog, wat voor een prettige balans zorgt ten opzichte van de volle body en de stevige tanninestructuur. Wanneer de wijn op eikenhout rijpt, ontwikkelen zich extra lagen van vanille, cederhout en soms een vleugje chocolade. Het resultaat is een wijn die zowel krachtig als verfijnd kan zijn, met een hoog rijpingspotentieel: de beste exemplaren kunnen decennialang verder ontwikkelen op de fles.
De belangrijkste regio's
Douro
In de Douro vallei groeit Touriga Nacional op steile, met leisteen doorspekte terrassen. Deze schraalheid van de bodem, gecombineerd met hete dagen en koelere nachten, zorgt voor druiven met rijp fruit en behoud van frisse zuren. Hoewel de druif maar een klein deel van de totale aanplant in de Douro uitmaakt, is hij binnen de portblends doorgaans de belangrijkste smaakgever, vaak gecombineerd met Touriga Franca, Tinta Roriz en Tinto Cão. Steeds meer producenten maken hier ook droge rode wijn, met een stevige, geconcentreerde stijl die soms wordt vergeleken met een robuuste Cabernet Sauvignon uit een warm klimaat. Een goed voorbeeld hiervan is de Grande Reserva Touriga Nacional van Teoria, gemaakt door António Dinis op oude stokken in Sabrosa, in het hart van de Douro.
Dão
De Dão is de geboortegrond van Touriga Nacional en levert een net iets andere stijl dan de Douro. De granieten bodems en de hogere ligging, gecombineerd met een wat regenachtiger en koeler klimaat, geven de wijn meer elegantie en finesse. Waar de Douro vooral kracht en concentratie laat zien, is de Dão de regio waar Touriga Nacional zich net iets verfijnder en lichtvoetiger toont, zonder aan karakter te verliezen. Deze stijl proef je goed in de Touriga Nacional van Quinta do Perdigão, gemaakt op de biologische wijngaarden in Silgueiros.
Andere Portugese regio's
Inmiddels staat Touriga Nacional in nagenoeg elke Portugese wijnregio aangeplant. In de Alentejo, met zijn warme en zonnige klimaat, levert de druif vollere en meer opulente wijnen. Ook in Bairrada wordt de druif veelvuldig gebruikt, vaak in combinatie met lokale rassen. Zelfs net buiten Lissabon staat de druif aangeplant, zoals bij Quinta de Sant'Ana in Mafra, dat naast internationale rassen ook een eigen Touriga Nacional maakt op kalkrijke kleigrond dicht bij de Atlantische Oceaan.
Buiten Portugal
Internationaal blijft de aanplant van Touriga Nacional vooralsnog beperkt, ondanks de groeiende belangstelling voor de druif. Er is wat aanplant te vinden in Californië, Zuid-Afrika, Australië en Zuid-Amerika. Een opvallende recente ontwikkeling is dat Touriga Nacional sinds tweeduizendeenentwintig is toegestaan als een van de nieuwe druivenrassen in de Bordeaux appellatie, een beslissing die direct verband houdt met klimaatverandering en de zoektocht naar druiven die beter bestand zijn tegen hitte en droogte.
Touriga Nacional en port
Binnen de portwijn industrie is Touriga Nacional onmisbaar. De druif wordt gebruikt in blends die kunnen bestaan uit tientallen verschillende druivensoorten, maar geldt vrijwel altijd als de ruggengraat van de smaak. De combinatie van diepe kleur, krachtige tannines en geconcentreerd fruit maakt de druif ideaal voor een wijn die jarenlang, en in het geval van vintage port soms decennialang, moet kunnen rijpen. Bij een goed gerijpte port van Touriga Nacional proef je vaak een combinatie van zwart fruit, viooltjes en kruiden, aangevuld met de typische gedroogde fruit en notentonen die port met de jaren ontwikkelt.
Spijscombinaties
Door de stevige tanninestructuur en de volle body leent Touriga Nacional zich uitstekend voor uitgesproken gerechten. Denk aan gegrild of geroosterd rood vlees, lamsgerechten en wildgerechten zoals hert of eend. Ook traditionele Portugese stoofschotels, gerijpte kazen en gerechten met stevige, hartige sauzen vormen een goede match. Bij port gemaakt van Touriga Nacional, zoals vintage of late bottled vintage, passen blauwe kaas, pure chocolade en rijke desserts met noten bijzonder goed.
Waarom Touriga Nacional de moeite waard is
Touriga Nacional is precies het type druif dat laat zien waarom het de moeite waard is om verder te kijken dan de bekende internationale rassen. Het is een druif die zich niet makkelijk laat temmen, lage opbrengsten geeft en veel aandacht in de wijngaard vraagt, maar die wijnmakers terugbetaalt met een combinatie van kleur, kracht en aromatische diepgang die maar weinig andere druiven kunnen evenaren. Of je nu een krachtige Douro blend proeft, een verfijnde Dão wijn, of een rijke vintage port, Touriga Nacional laat telkens zien waarom het terecht wordt gezien als Portugals belangrijkste druif.